Τα τελευταία χρόνια, η μελισσοκομία έχει βρεθεί αντιμέτωπη με πρωτοφανείς προκλήσεις. Μία από αυτές είναι το Varroa destructor, ένα παρασιτικό άκαρι που προσβάλλει τις μέλισσες και μπορεί να μεταδώσει ασθένειες, όπως τον λεγόμενο «ιό των μελισσών». Το παράσιτο αυτό μπορεί να αποδυναμώσει, ακόμη και να εξοντώσει, τα μελίσσια σας μέσα σε λίγους μήνες.
Η εκτροφή μελισσών για την παραγωγή μελιού, δυστυχώς, δεν είναι τόσο εύκολη όσο νομίζουν ορισμένοι. Δεν είναι επίσης κάτι που πρέπει να αντιμετωπίζεται επιπόλαια: οι μέλισσες αποτελούν σημαντικό μέρος του οικοσυστήματός μας και η μείωση του πληθυσμού τους έχει σοβαρές συνέπειες για όλους μας. Η μελισσοκομία απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση και σεβασμό προς το περιβάλλον της κυψέλης και τους κατοίκους της. Εάν σκέφτεστε να ασχοληθείτε με τη μελισσοκομία ως χόμπι ή είστε νέοι μελισσοκόμοι που θέλετε να βελτιώσετε τις πρακτικές σας, αυτός ο οδηγός αποτελεί πολύτιμη πηγή πληροφοριών. Σε αυτό το άρθρο, με τη βοήθεια των ειδικών της ομάδας OXALIKA, θα εξετάσουμε όσα πρέπει να γνωρίζετε για το άκαρι βαρρόα, τους κινδύνους που εγκυμονεί για τα μελίσσια σας, τους τρόπους προστασίας τους και τα μέτρα που μπορείτε να λάβετε.
Τι είναι η βαρρόα;
Όπως αναφέραμε, το Varroa destructor είναι ένα παρασιτικό άκαρι των μελισσών, το οποίο τρέφεται κυρίως από τον λιπώδη ιστό τους (πηγή: https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1818371116) και ενδεχομένως και από την αιμολέμφο, προκαλώντας πολλά προβλήματα στο μελίσσι. Η βαρρόα είναι ιδιαίτερα επιβλαβής για τις μέλισσες, επειδή αναπαράγεται μέσα στα κελιά του γόνου και μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα στο μελισσοκομείο σας.
Βαρρόα και μέλισσες: μια επισκόπηση
Οι μέλισσες είναι κοινωνικά έντομα που ζουν σε αποικίες. Ένα μελίσσι μπορεί να αποτελείται από αρκετές χιλιάδες μέλισσες. Οι εργάτριες είναι οι πολυπληθέστερες μέλισσες της αποικίας. Οι βασικές τους εργασίες μέσα στο μελίσσι περιλαμβάνουν:
- τη συλλογή νέκταρος για την παραγωγή μελιού·
- τη φροντίδα των προνυμφών·
- τον καθαρισμό της κυψέλης.
Αυτές οι εξειδικευμένες μέλισσες εργάζονται ακούραστα μέχρι τον θάνατό τους, περίπου έξι εβδομάδες μετά την έξοδό τους ως ενήλικα άτομα από τα κελιά τους. Η βασίλισσα μπορεί να ζήσει έως τρία χρόνια και να γεννήσει εκατοντάδες χιλιάδες αυγά στη διάρκεια της ζωής της. Η βαρρόα προσβάλλει τις μέλισσες και τον γόνο τους. Ειδικά στον γόνο, η βαρρόα προκαλεί τεράστιες ζημιές, δημιουργώντας παραμορφώσεις και εμποδίζοντας την κανονική ανάπτυξη των ατόμων. Οι ζημιές αυτές οφείλονται στην παρασιτική δράση της. Τα ακάρεα βαρρόα είναι «εκτοπαράσιτα» που τρέφονται κυρίως από τον λιπώδη ιστό και την αιμολέμφο τόσο των ανώριμων όσο και των ενήλικων μελισσών. Στις ενήλικες μέλισσες, η βαρρόα προκαλεί επίσης διαταραχές στη συμπεριφορά και μείωση των βιολογικών λειτουργιών. Όλα αυτά μπορούν να οδηγήσουν γρήγορα στην κατάρρευση του μελισσιού, εάν δεν υπάρξει έγκαιρη παρέμβαση.

Γιατί η βαρρόα προσβάλλει τα μελίσσια;
Η βαρρόα προσβάλλει τις μέλισσες για να τραφεί και να αναπαραχθεί. Εάν δεν αντιμετωπιστεί και δεν ελεγχθεί σωστά, εξαπλώνεται εύκολα από κυψέλη σε κυψέλη και μπορεί να καταστρέψει ολόκληρο μελισσοκομείο μέσα σε λίγους μήνες. Οι μέλισσες που έχουν προσβληθεί από βαρρόα είναι πιο ευάλωτες στις ασθένειες και έχουν μικρότερες πιθανότητες να επιβιώσουν τον χειμώνα.
Βαρρόα: τα κυριότερα συμπτώματα προσβολής
Η βαρρόα μπορεί να προκαλέσει διάφορα συμπτώματα στις προσβεβλημένες μέλισσες, όπως αδυναμία, παραμόρφωση των φτερών, διαταραχές μέσα στην κυψέλη και αυξημένη θνησιμότητα.
Κυριότερα συμπτώματα προσβολής από Varroa destructor:
Στις ενήλικες μέλισσες
- Παραμορφωμένα ή ατροφικά φτερά·
- Παρουσία ενήλικων ακάρεων πάνω στο σώμα των μελισσών·
- Μείωση της μάζας και του όγκου της κοιλιάς.
Στον γόνο
- Ανομοιόμορφος, διάσπαρτος γόνος·
- Σφραγίσματα κελιών με τρύπες ή έντονες φθορές·
- Νεκρές ή παραμορφωμένες μέλισσες μέσα στα κελιά του γόνου·
- Εμφανής παρουσία καφέ ενήλικων ακάρεων ή λευκών ανώριμων σταδίων·
- Νεκρές, αφυδατωμένες προνύμφες.
Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα συμπτώματα της βαρρόασης (προσβολής από βαρρόα), μπορείτε να συμβουλευτείτε το επίσημο ενημερωτικό φυλλάδιο για τη βαρρόαση (PDF).
Πώς να αναγνωρίσετε τη βαρρόα μέσα στην κυψέλη;
Για να αναγνωρίσετε τη βαρρόα στις κυψέλες, είναι σημαντικό να εξετάζετε προσεκτικά τις μέλισσες και τις κηρήθρες τους. Η βαρρόα είναι ένα παράσιτο που προσκολλάται στις μέλισσες και μπορεί να διακρίνεται με γυμνό μάτι ως ένα μικρό, στρογγυλό ή ωοειδές σώμα, καφέ ή λευκού χρώματος, πάνω στο σώμα της μέλισσας. Άλλα συμπτώματα που πρέπει να αναζητάτε είναι οι μέλισσες με παραμορφωμένο σώμα ή κοντά, ακανόνιστα φτερά. Οι μέλισσες που έχουν προσβληθεί από βαρρόα μπορεί επίσης να εμφανίζουν σημάδια εξασθένησης, όπως απάθεια, λήθαργο και έλλειψη συντονισμού.
Έλεγχος για βαρρόα με άχνη ζάχαρη
Απαραίτητα υλικά
- Λευκό δοχείο·
- Βάζο μελιού με καπάκι που διαθέτει σήτα 2 mm·
- Κουτάλι·
- Δοχείο 100 ml·
- Άχνη ζάχαρη.
Διαδικασία
Κρατήστε ένα πλαίσιο με γόνο κάθετα πάνω από την κυψέλη. Με μια απαλή κίνηση από πάνω προς τα κάτω, περάστε το δοχείο των 100 ml πάνω από τις ράχες των μελισσών, ώστε να πέσουν μέσα σε αυτό. Προσέξτε να μη συλλέξετε τη βασίλισσα. Όταν γεμίσει το δοχείο, θα έχετε συγκεντρώσει περίπου 300 μέλισσες. Στη συνέχεια, μεταφέρετε τις μέλισσες στο βάζο μελιού και προσθέστε μία κουταλιά άχνη ζάχαρη. Κλείστε το βάζο με το καπάκι που έχει τη σήτα και ανακινήστε το απαλά, προσέχοντας να μη χυθεί η ζάχαρη. Αφήστε το βάζο με τις μέλισσες και την άχνη ζάχαρη να παραμείνει ακίνητο για περίπου ένα λεπτό. Έπειτα, ανακινήστε το πάνω από το λευκό δοχείο για περίπου ένα λεπτό. Για να μετρήσετε πιο εύκολα τα ακάρεα βαρρόα, μπορείτε να προσθέσετε λίγο νερό στο λευκό δοχείο. Το νερό θα διαλύσει τη ζάχαρη και θα σας βοηθήσει να εντοπίσετε και να μετρήσετε τα ακάρεα. Στο τέλος της διαδικασίας, μπορείτε να απελευθερώσετε τις μέλισσες στην κυψέλη τους.
Για να υπολογίσετε το ποσοστό προσβολής, διαιρέστε τον αριθμό των ακάρεων με το τρία. Για παράδειγμα, 21/3 = 7, δηλαδή ποσοστό προσβολής 7%. Εάν το μέσο ποσοστό προσβολής των μελισσιών του μελισσοκομείου είναι περίπου 2%, πρέπει να πραγματοποιηθεί θεραπεία το αργότερο μέσα σε έναν μήνα. Εάν φτάσει το 5%, πρέπει να γίνει άμεση θεραπεία, ώστε να επιχειρηθεί η διάσωση του μελισσιού.
Έλεγχος της βαρρόα με καταμέτρηση της φυσικής πτώσης
Πρόκειται για μια απλή μέθοδο, η οποία όμως έχει ορισμένους περιορισμούς. Για παράδειγμα, δεν μπορεί να δώσει ακριβείς πληροφορίες σχετικά με τη μελλοντική εξέλιξη της προσβολής. Τα αποτελέσματα είναι αξιόπιστα μόνο όταν υπάρχει γόνος και δεν είναι αξιόπιστα όταν το μελίσσι βρίσκεται ήδη σε κατάσταση κατάρρευσης εξαιτίας της προσβολής. Επιπλέον, η μέθοδος μπορεί να εφαρμοστεί μόνο σε κυψέλες με ειδικό αντιβαρροϊκό πάτο.
Η ακρίβεια αυτού του ελέγχου μπορεί να αυξηθεί ανάλογα με τη διάρκεια παρακολούθησης. Η ιδανική διάρκεια μπορεί να φτάσει ακόμη και τη μία ή τις δύο εβδομάδες.
![]()
Διαδικασία
- Τοποθετήστε στον πάτο της κυψέλης ένα φύλλο λαδωμένο ή επικαλυμμένο με κολλητική ουσία.
- Αφήστε το φύλλο στη θέση του για όλη τη διάρκεια της παρακολούθησης (τουλάχιστον 3 ημέρες).
- Στο τέλος της περιόδου παρακολούθησης, διαιρέστε τον αριθμό των ακάρεων που έχουν πέσει με τον αριθμό των ημερών, ώστε να υπολογίσετε την ημερήσια φυσική πτώση.
Για περιόδους παρακολούθησης μεγαλύτερες των 3 ημερών, συνιστάται να επαναλαμβάνετε τον έλεγχο κάθε 3 ημέρες, ώστε να αποτρέπεται η απομάκρυνση των πεσμένων ακάρεων από τα μυρμήγκια.
Όρια που πρέπει να λαμβάνετε υπόψη
- Πάνω από 8 ακάρεα την ημέρα: άμεση θεραπεία.
- 2 ακάρεα την ημέρα: θεραπεία μέσα σε 2 μήνες.
- Πάνω από 1 άκαρι την ημέρα: θεραπεία μέσα σε 3 μήνες και οπωσδήποτε πριν από τον χειμώνα.
Πώς εξαπλώνεται η βαρρόα και πώς προσβάλλει τις μέλισσες
Η βαρρόα εξαπλώνεται κυρίως μέσω των προνυμφών των μελισσών και των φωλιών τους. Τα παράσιτα μεταφέρονται από τις προσβεβλημένες μέλισσες στις προνύμφες. Η βαρρόα αναπαράγεται μέσα στα κελιά του γόνου. Τα ώριμα θηλυκά ακάρεα (που ονομάζονται και μητρικά ή ιδρύτριες) εισέρχονται στα κελιά λίγο πριν αυτά σφραγιστούν. Η ιδρύτρια αρχίζει να τρέφεται από τον γόνο μέσα σε έξι ώρες από το σφράγισμα του κελιού. Το σημείο της προνύμφης όπου η ιδρύτρια διατρυπά την επιδερμίδα για να τραφεί γίνεται η κύρια περιοχή σίτισης των απογόνων της.
Ο κύκλος ζωής του ακάρεος Varroa destructor
Το πρώτο αυγό που γεννά η ιδρύτρια βαρρόα θα εξελιχθεί σε αρσενικό. Το δεύτερο αυγό θα εξελιχθεί σε θηλυκό άκαρι, το οποίο θα ζευγαρώσει με το αρσενικό. Η ιδρύτρια τρέφεται από τις αναπτυσσόμενες προνύμφες και, κατά τη διαδικασία αυτή, μπορεί επίσης να μεταδώσει ιούς στις προνύμφες των μελισσών. Όταν η μέλισσα ολοκληρώσει την ανάπτυξή της και βγει από το κελί, η ιδρύτρια και οι απόγονοί της εξέρχονται επίσης και προσκολλώνται στις ενήλικες μέλισσες. Τα ακάρεα βαρρόα που βρίσκονται πάνω στις ενήλικες μέλισσες ονομάζονται «φορετικά ακάρεα». Συνήθως, τα φορετικά ακάρεα προσκολλώνται στις νεαρές εργάτριες που φροντίζουν τον αναπτυσσόμενο γόνο. Αυτές οι μέλισσες αποτελούν συνηθισμένο στόχο, επειδή παραμένουν στην περιοχή του γόνου και μπορούν να μεταφέρουν τα ακάρεα από το ένα κελί στο άλλο. Η βαρρόα στη φορετική φάση μπορεί να τρέφεται από τις ενήλικες μέλισσες, αλλά όταν εντοπίσει ένα κελί γόνου έτοιμο να σφραγιστεί, αποκολλάται από τη μέλισσα και εισέρχεται στο κελί για να αναπαραχθεί.

Θεραπείες κατά της βαρρόα στις μέλισσες
Υπάρχουν διάφορες θεραπείες κατά της βαρρόα, ανάλογα με την κατάσταση του μελισσιού. Εάν διαπιστώσετε την παρουσία βαρρόα στην κυψέλη σας, αλλά όχι σε βαθμό που να προκαλεί προβλήματα, σας συνιστούμε να συνεχίσετε να παρακολουθείτε την εξέλιξη της προσβολής, ώστε να παρέμβετε κατάλληλα την κατάλληλη στιγμή. Εάν, όμως, η βαρρόα προκαλεί ήδη προβλήματα στο μελίσσι, είναι σημαντικό να εφαρμόσετε την ενδεδειγμένη θεραπεία.
Χημικές και φαρμακευτικές θεραπείες:
Μία από τις πιο διαδεδομένες θεραπείες κατά της βαρρόα είναι η εξάχνωση οξαλικού οξέος. Άλλες θεραπείες περιλαμβάνουν τη χρήση διαφόρων προϊόντων:
- Προϊόντα με βάση τη θυμόλη (π.χ. Apiguard)·
- Ταινίες με βάση το fluvalinate (π.χ. Apistan). Η δραστική ουσία fluvalinate δρα στο νευρικό σύστημα των ακάρεων και παρουσιάζει χαμηλή τοξικότητα για τις μέλισσες·
- Αντιπαρασιτικά με βάση το μυρμηκικό οξύ (π.χ. Mite Away). Η θεραπεία αυτή είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, επειδή μπορεί να φτάσει και να εξοντώσει τη βαρρόα ενώ αναπαράγεται μέσα στα σφραγισμένα κελιά. Ωστόσο, το μυρμηκικό οξύ είναι αποτελεσματικό μόνο σε θερμοκρασίες άνω των 10 βαθμών, επομένως δεν ενδείκνυται για τον χειμώνα ή για πολύ ψυχρά κλίματα.
(πηγή: B-THENET – Ορθή χρήση εγκεκριμένων κτηνιατρικών φαρμάκων στη μελισσοκομία)
Το οξαλικό οξύ αποτελεί μια από τις πιο αποδοτικές θεραπείες ως προς τη σχέση κόστους και οφέλους. Επιπλέον, η βαρρόα μπορεί να αναπτύξει εύκολα ανθεκτικότητα στο fluvalinate. Προς το παρόν, δεν φαίνεται να έχει αναπτύξει ανθεκτικότητα στο οξαλικό οξύ, αλλά, για να μειωθεί αυτός ο κίνδυνος, συνιστούμε την τακτική εναλλαγή των διαφορετικών θεραπειών.
Προσοχή! Οι θεραπείες με χημικές ουσίες, ειδικά φάρμακα και αντιπαρασιτικά υπόκεινται σε περιορισμούς που διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Χρησιμοποιείτε πάντα μέσα ατομικής προστασίας, όπως γάντια και κατάλληλες μάσκες, όταν χειρίζεστε αντιπαρασιτικά φάρμακα και αποφεύγετε την επαφή των ουσιών με τους βλεννογόνους και το δέρμα.
Βήματα για την αντιμετώπιση της βαρρόα
- Εντοπισμός και συνεχής παρακολούθηση της προσβολής. Το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση της βαρρόα είναι ο εντοπισμός της μέσω τακτικής παρακολούθησης των μελισσιών. Αυτό μπορεί να γίνει με συχνούς ελέγχους των μελισσών και επιθεώρηση της κυψέλης για σημάδια προσβολής. Οι μελισσοκόμοι συνήθως μετρούν τον αριθμό των ακάρεων ανά 100 μέλισσες σε τακτά χρονικά διαστήματα (π.χ. κάθε μήνα), ώστε να διαπιστώνουν πότε ο πληθυσμός των ακάρεων πάνω στις ενήλικες εργάτριες υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο. Ο έλεγχος μπορεί να γίνει με διάφορες μεθόδους, όπως η άχνη ζάχαρη, η πλύση με αλκοόλη ή η εφαρμογή ενός λεπτού στρώματος βαζελίνης στον διαγνωστικό δίσκο της κυψέλης. Έτσι, τα ακάρεα που πέφτουν πάνω του παραμένουν κολλημένα και δεν απομακρύνονται από τα μυρμήγκια, κάτι που θα αλλοίωνε το αποτέλεσμα της καταμέτρησης.
- Χημικές και φαρμακευτικές θεραπείες. Το επόμενο βήμα είναι η εφαρμογή κατάλληλου αντιπαρασιτικού κατά της βαρρόα. Στην αγορά υπάρχουν διάφορες χημικές θεραπείες, γι’ αυτό είναι σημαντικό να ενημερώνεστε και να συμβουλεύεστε έναν ειδικό πριν αγοράσετε ή χρησιμοποιήσετε οποιοδήποτε προϊόν. Οι θεραπείες πρέπει να εφαρμόζονται σύμφωνα με τις οδηγίες του παρασκευαστή και να επαναλαμβάνονται όπου προβλέπεται, ώστε να μειώνεται ο αριθμός των ακάρεων έως το αποδεκτό όριο, το οποίο διαφέρει ανάλογα με την εποχή του έτους. Επιπλέον, όπως αναφέραμε, είναι προτιμότερο να εναλλάσσετε τις διαθέσιμες θεραπείες κατά τη διάρκεια του έτους, για να περιορίζετε την ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα αντιπαρασιτικά φάρμακα.
- Φυσικές θεραπείες. Ως εναλλακτική λύση στα συνθετικά φάρμακα υπάρχουν και φυσικές μέθοδοι, μεταξύ των οποίων αξίζει να αναφέρουμε το οξαλικό οξύ, που είναι μια απολύτως φυσική ουσία και μπορεί να χρησιμοποιείται και στη βιολογική μελισσοκομία. Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν επίσης πολλές αμφίβολες και μη επαληθευμένες πληροφορίες για άλλα μέσα, όπως η σκόνη αποξηραμένου σκόρδου ή τα αιθέρια έλαια δεντρολίβανου, καθώς και για πολλά ακόμη. Να είστε πάντα προσεκτικοί με τέτοιες πληροφορίες, επειδή συχνά είναι ανακριβείς ή λανθασμένες και μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στις μέλισσές σας.
(πηγή: B-THENET – Ορθή χρήση εγκεκριμένων κτηνιατρικών φαρμάκων στη μελισσοκομία)
Συμπεράσματα
Η μελισσοκομία είναι μία από τις αρχαιότερες γεωργικές δραστηριότητες στον κόσμο και, δυστυχώς, απειλείται από παράσιτα όπως το Varroa destructor. Η βαρρόα είναι ένα από τα σημαντικότερα παράσιτα των μελισσών και μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβλαβής για την εκτροφή μελισσών. Τρέφεται από το αίμα και άλλες εκκρίσεις των προνυμφών και των ενήλικων μελισσών, προκαλώντας διάφορα προβλήματα στην υγεία τους. Επιπλέον, η βαρρόα μπορεί να μεταδώσει εύκολα ασθένειες στις μέλισσες, μεταξύ των οποίων και τον λεγόμενο «ιό των παραμορφωμένων πτερύγων» (DWV), ο οποίος είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος για τα μελίσσια. (πηγή: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7685439/)
Η βαρρόα είναι ένα επικίνδυνο παράσιτο για τις μέλισσες και, εάν δεν ελεγχθεί, μπορεί να καταστρέψει ένα ολόκληρο μελισσοκομείο. Ευτυχώς, οι μελισσοκόμοι που γνωρίζουν ότι υπάρχει βαρρόα στις κυψέλες τους μπορούν να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα για την αντιμετώπισή της, όπως η θεραπεία με εξάχνωση οξαλικού οξέος, η οποία μειώνει την προσβολή και τον κίνδυνο απώλειας των μελισσιών.